Шанышқылы руының тарихы
# Шанышқылы руының тарихы Шанышқылы — қазақ халқының Ұлы жүзіне кіретін көне рулардың бірі. Рудың тарихы Оңтүстік Қазақстан, Ташкент өңірі, Шыршық, Келес, Талас, Арыс өзендерінің аңғарлары, Қаратау, Сарыарқа және Жетісу аймақтарымен тығыз байланысты. Шанышқылы ұрпақтары ғасырлар бойы туған жерді қорғауға, ел бірлігін сақтауға және ұлттық салт-дәстүрді кейінгі буынға жеткізуге үлес қосқан. ## Рудың шығу тегі Шанышқылы руының ерте кезеңдегі шығу тарихы толық зерттеліп біткен жоқ. Рудың пайда болуы туралы шежірелер мен тарихи еңбектерде бірнеше нұсқа кездеседі. Кейбір зерттеушілер Шанышқылы атауын көне дәуірлерден белгілі «шаншығұт» этнонимімен байланыстырады. Екінші нұсқа бойынша, Шанышқылы бұрынғы Қатаған тайпалық бірлестігінің құрамында болған. Уақыт өте келе тарихи оқиғалар мен көші-қонның әсерінен Қатаған бірлестігінің бір бөлігі қазақ халқының құрамында Шанышқылы атауымен сақталған деген пікір бар. Бұл нұсқалардың барлығы әлі де ғылыми тұрғыдан терең зерттеуді қажет етеді. Сондықтан Шанышқылы руының тарихын ауызша шежірелер, жазба деректер, мұрағат құжаттары және археологиялық зерттеулер негізінде қарастырған дұрыс. ## Шанышқылы және Қатаған бірлестігі XVII ғасырда Ташкент пен оның айналасындағы өңірлерде күрделі саяси оқиғалар болды. Сол кезеңде Ташкентті Тұрсын хан басқарған. Оның Есім ханмен арадағы қайшылығы үлкен қақтығысқа ұласып, Тұрсын ханның жеңілуімен аяқталды. Кейбір тарихи деректерде осы оқиғалардан кейін Қатаған тайпалық бірлестігі бірнеше бөлікке бөлініп, оның бір бөлігі қазақ халқының құрамында Шанышқылы атауымен сақталғаны айтылады. Басқа бөліктері Орталық Азиядағы өзбек, қырғыз және қарақалпақ халықтарының құрамына енген. Қиын кезеңдерге қарамастан, Шанышқылы руы өзінің атауын, шежіресін, таңбасын және жауынгерлік ұранын сақтап қалды. Шанышқылы руының ұраны — «Айрылмас!» Бұл ұран татулықты, бірлікті, туыстық байланысты және ата-баба аманатына адалдықты білдіреді. ## Тарихи мекені мен қоныстануы Шанышқылы руының тарихи мекендерінің бірі — Ташкент өңірі. Рудың көптеген тармақтары Шыршық пен Келес өзендерінің бойын, Ташкент қаласының айналасын, қазіргі Қазақстанның оңтүстік аймақтары мен Өзбекстан аумағын мекендеген. Шанышқылы руларының бір бөлігі Қаратау, Талас және Арыс өзендерінің аралығында көшіп-қонып жүрген. Кейінгі тарихи кезеңдерде олар Жетісу, Сарыарқа, Шығыс Қазақстан және басқа өңірлерге тараған. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Шанышқылы мен Қаңлы рулары Ташкент өңіріндегі ықпалды қазақ руларының қатарында болған. Олар өңірдің қоғамдық, саяси және шаруашылық өміріне белсенді араласқан. Сондықтан Шанышқылы руының тарихы Қазақстан мен Өзбекстанның, Ташкент алқабы мен жалпы Орталық Азияның ортақ тарихымен тығыз байланысты. ## Қазақ жерін қорғауға қатысуы XVIII ғасыр қазақ халқы үшін ауыр кезең болды. Жоңғар шапқыншылығы қазақ жеріне үлкен қауіп төндірді. Сол кезде Шанышқылы руының батырлары мен жауынгерлері басқа қазақ руларының өкілдерімен бірге елді қорғауға аттанды. Олар оңтүстік өңірлерді, жайылымдарды, елді мекендерді және керуен жолдарын қорғауға қатысты. Шанышқылыдан шыққан батырлар мен қолбасшылар жеке рудың ғана емес, бүкіл қазақ халқының азаттығы үшін күресті. Шанышқылы руының ең танымал тарихи тұлғаларының бірі — Бердіқожа батыр. ## Бердіқожа батыр Бердіқожа батыр — XVIII ғасырдағы көрнекті қазақ қолбасшысы, мемлекет қайраткері және Абылай ханның сенімді серіктерінің бірі. Ол Шанышқылы руынан шыққан. Бердіқожа батыр бүкіл өмірін қазақ жерін жаудан қорғауға арнады. Ол жоңғарларға қарсы Бұланты және Аңырақай шайқастарына қатысқан. 1756 жылы Абылай хан әскерінің құрамында Қазақстан жеріне басып кірген Қытайдың Цин империясы әскеріне қарсы соғысты. 1771 жылы Еділ қалмақтарының Сарыарқа арқылы өтуіне қарсы күреске қатысты. Бұл тарихи оқиға халық жадында «Шаңды жорық» деген атпен сақталған. Бердіқожа батыр өз дәуіріндегі Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек сияқты белгілі батырлармен бірге ел қорғаған. Ол тек ержүрек жауынгер ғана емес, елшілік істерге араласқан ақылды саясаткер және мәмілегер ретінде де танылған. Бердіқожа батырдың есімі Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының жазбаларында, Иван Андреевтің еңбектерінде және қазақтың тарихи жырлары мен шежірелерінде кездеседі. Батыр 1786 жылдың қаңтарында қырғыздарға қарсы жорық кезінде қаза тапқан. Оны қазіргі Қарағанды облысы аумағындағы Дағанделі өзенінің маңында, көне керуен жолының бойына зор құрметпен жерлеген. 2011 жылы Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының экспедициясы Бердіқожа батыр жерленген орынды анықтап, археологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бердіқожа батырдың ерлігі — Шанышқылы руының ғана емес, бүкіл қазақ халқының ортақ мақтанышы. ## Шанышқылы руының шежіресі Шанышқылы руының шежіресі ғасырлар бойы ауызша сақталып, атадан балаға беріліп отырған. Әр өңірде жазылған шежірелерде ру тармақтарының атаулары мен реті әртүрлі кездесуі мүмкін. Шанышқылы құрамында кездесетін белгілі аталар мен тармақтар: Балық, Саңыру, Мамыт, Дархан, Қырықсадақ, Бектау, Құрпық, Араншы, Сырдым, Қият, Жұдырық, Тоқымбай, Жауғашты, Бесбай, Дербіс және басқа да аталар. Шежірелердегі айырмашылықтар рудың әр өңірге қоныстануы мен тарихи көші-қонға байланысты қалыптасқан. Әрбір тармақ өзінің ата-бабалары, белгілі тұлғалары, қоныстанған жерлері және туыстық байланыстары туралы деректерді сақтап отырған. Шежіренің негізгі мақсаты — адамдарды бөлу емес, ата-текті ұмытпау, жеті атаны білу және туыстық байланысты сақтау. Қазақ дәстүрінде әр адам өзінің жеті атасын білуге міндетті болған. Бұл жақын туыстардың некелесуіне жол бермеуге, ұрпақ саулығын сақтауға және ағайын арасындағы бірлікті нығайтуға көмектескен. ## Рудың тарихи мұрасы Шанышқылы руының тарихы — бірлік, ерлік, төзімділік және ата-баба мұрасын сақтаудың тарихы. Шанышқылы ұрпақтары соғыстарды, саяси өзгерістерді, қоныс аударуларды және түрлі тарихи қиындықтарды бастан өткерсе де, өздерінің ру атауын, шежіресін, салт-дәстүрін және рухани құндылықтарын сақтап қалды. Бүгінде Шанышқылы ұрпақтары Қазақстанда, Өзбекстанда, Қытайда және басқа мемлекеттерде өмір сүреді. Олар мемлекеттік басқару, білім, ғылым, мәдениет, ауыл шаруашылығы, кәсіпкерлік және қоғамдық қызмет салаларында еңбек етіп келеді. Ру тарихын білу — бір руды басқа рудан жоғары қою деген сөз емес. Қазақтың әрбір руы — біртұтас қазақ халқының ажырамас бөлігі. Шежіре адамға өзінің шыққан тегін, ата-бабасының өмір жолын және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігін түсіндіреді. Шанышқылы руының тарихы — қазақ халқының ортақ тарихының бір бөлігі. Ата-бабаларымыз бізге жерін, елін, атын және рухани мұрасын аманат етіп қалдырды. Бүгінгі ұрпақтың міндеті — сол аманатты құрметтеп, тарихты сақтап, кейінгі буынға жеткізу. ## Айрылмас! «Айрылмас!» — Шанышқылы руының бірлігін, ынтымағын және ұрпақтар сабақтастығын білдіретін қасиетті ұран. Ұрпақтар өз ата-тегін танып, ата-баба тарихын құрметтеп, бір-біріне қолдау көрсеткен кезде рудың рухани байланысы ешқашан үзілмейді. Ата жолы — аманат. Шежіре — ұрпаққа мұра. Айрылмас!